SĐT: 
I. LỜI MỞ
Có những chuyện người lớn tuổi sẵn sàng kể với bác sĩ: huyết áp, đường huyết, đau lưng. Nhưng chuyện “đi ngoài không kịp”, “dính ra quần”, “xì hơi mà ra luôn” thì nhiều người giấu kỹ, kể cả với vợ chồng, con cái. Người ta lặng lẽ mua tã, bớt đi chùa, bớt đi đám cưới, bớt về quê, rồi tự nhủ: “Già rồi, cái gì cũng lỏng, chịu thôi”.
Trong y khoa, són phân (đại tiện không tự chủ, fecal incontinence) là “căn bệnh thầm lặng” vì bác sĩ không hỏi mà người bệnh cũng không nói, nhưng lại khá rất phổ biến. Ở các nước phương Tây, khoảng 7–15% người lớn bị són phân ở một mức nào đó. Ở người trên 65 tuổi, tỷ lệ vượt 15%, và trong viện dưỡng lão có thể lên tới 70%. Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (National Health and Nutrition Examination Survey NHANES) ở phụ nữ Mỹ cho thấy tỷ lệ tăng từ khoảng 3% ở tuổi 20–39 lên khoảng 22% ở tuổi trên 80.
Tuổi tác đúng là yếu tố nguy cơ hàng đầu. Nhưng phổ biến không có nghĩa là phải chịu. Phần lớn người bị són phân cải thiện rõ rệt, nhiều người hết hẳn, nhờ những biện pháp đơn giản đến bất ngờ.
II. SÓN PHÂN LÀ GÌ ?
Són phân là khi phân, lỏng hoặc đặc, thoát ra ngoài ý muốn và lặp đi lặp lại. Có ba kiểu thường gặp:
1. Són do mắc cầu gấp: cảm thấy buồn đi nhưng không nhịn được đến nhà vệ sinh.
2. Són thụ động: phân rỉ ra mà không hề hay biết, chỉ phát hiện khi thấy dính quần.
3. Rỉ phân sau đi cầu: đi xong vẫn rỉ ra một ít, làm dính quần lót.
III. NGUYÊN NHÂN
1. Giữ được phân là một sự phối hợp của 5 yếu tố
1,1-Độ đặc của phân:
Là yếu tố quan trọng nhất: Phân thành khuôn thì dễ giữ, còn phân lỏng như nước thì cơ khỏe đến đâu cũng khó giữ. Nghiên cứu cho thấy són phân kèm tiêu chảy phổ biến gấp khoảng ba lần so với són phân kèm táo bón.
1.2-Trực tràng, cái kho chứa
Trực tràng phải đủ rộng và đủ co giãn để chứa phân cho đến lúc tiện đi. Xạ trị vùng chậu, viêm ruột hay phẫu thuật có thể làm trực tràng cứng lại và chứa được ít hơn, nên hễ mắc là phải đi ngay.
1.3-Hai vòng cơ thắt và “dây đai” cơ
Cơ thắt trong là cơ trơn, tự động khép kín suốt ngày đêm, kể cả lúc ngủ. Cơ thắt ngoài là cơ vân, ta chủ động siết lại khi cần nhịn. Cơ mu–trực tràng giống một sợi dây đai kéo trực tràng gập góc, như ta gập vòi nước lại cho nước khỏi chảy. Theo tuổi, các cơ này mỏng và yếu dần.
1.4-Thần kinh và não
Thần kinh báo cho não biết trong trực tràng đang có hơi, phân lỏng hay phân đặc, và não ra lệnh siết cơ đúng lúc. Tiểu đường, đột quỵ, bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ hay bệnh cột sống làm hệ báo động này chậm và kém nhạy.
1.5-Không đến kịp nhà vệ sinh
Người đi lại chậm, đau khớp, phải dùng khung tập đi, hay nhà vệ sinh ở xa, thì chỉ cần chậm vài chục giây là có “sự cố”.
2. Những nguyên nhân thường gặp ở người lớn tuổi
2.1• Táo bón và nghẹt phân, nguyên nhân bất ngờ nhất.
Một khối phân cứng kẹt lâu trong trực tràng, phân lỏng phía trên tràn qua khe hở rồi rỉ ra ngoài. Người nhà thấy rỉ phân lỏng thì tưởng là tiêu chảy, cho uống thuốc cầm, và bệnh càng nặng thêm. Đây là nguyên nhân hàng đầu ở người già nằm nhiều và trong viện dưỡng lão.
2.2• Tiêu chảy:
Do nhiễm trùng, do kháng sinh, do không dung nạp đường sữa (lactose), do đường ăn kiêng sorbitol, do hội chứng ruột kích thích, viêm ruột hay bệnh celiac.
2.3• Do thuốc
Metformin, thuốc nhuận tràng dùng quá tay, thuốc dạ dày có magnesium, kháng sinh, và nhóm GLP-1 (semaglutide, tirzepatide) có thể gây tiêu chảy. Ngược lại, thuốc giảm đau gây nghiện và thuốc sắt gây táo bón, dễ dẫn đến nghẹt phân.
2. 4• Tổn thương cơ thắt do sinh nở: rách tầng sinh môn, sinh có dùng kẹp forceps. Tổn thương này có thể “ngủ yên” hàng chục năm, đến khi cơ yếu đi sau mãn kinh mới lộ ra.
2.5• Phẫu thuật vùng hậu môn: cắt trĩ, mổ rò hậu môn, cắt cơ thắt để chữa nứt hậu môn.
2.6• Sa trực tràng: trực tràng tụt ra ngoài hậu môn, hay gặp ở phụ nữ lớn tuổi.
2.7• Bệnh thần kinh: tiểu đường lâu năm, đột quỵ, Parkinson, sa sút trí tuệ, đa xơ cứng, bệnh tủy sống.
2. 8• Xạ trị vùng chậu: điều trị ung thư tuyến tiền liệt, cổ tử cung hay trực tràng.
IV. YẾU TỐ NGUY CƠ
1. Không thay đổi được
Tuổi cao, và ở phụ nữ là sinh nhiều lần hoặc sinh khó.
2. Thay đổi được
Tiêu chảy kéo dài, táo bón, béo phì, hút thuốc, ít vận động, ăn ít chất xơ, tiểu đường kiểm soát kém, và tiểu không tự chủ (hai chứng này hay đi chung vì cùng chung “nền” cơ sàn chậu).
Nghiên cứu Nurses’ Health Study trên phụ nữ Mỹ cho thấy người ăn trên 25 g chất xơ mỗi ngày giảm khoảng 18% nguy cơ són phân, và người vận động nhiều giảm khoảng 25%.
V. KHI NÀO CẦN THĂM KHÁM
Bất kỳ ai bị són phân lặp lại đều nên đi khám, vì phần lớn chữa được. Cần khám sớm nếu kèm theo:
• Thay đổi thói quen đi cầu mới xuất hiện sau tuổi 45–50
• Đi cầu ra máu, phân đen, thiếu máu, sụt cân không rõ lý do
• Tiêu chảy kéo dài trên 2–4 tuần, hoặc tiêu chảy sau khi uống kháng sinh
• Có khối lồi ra ở hậu môn
• Đi cấp cứu ngay nếu són phân xuất hiện đột ngột kèm tê vùng mông và đáy chậu (vùng “yên ngựa”), yếu chân, hoặc bí tiểu. Đây có thể là chèn ép chùm đuôi ngựa ở cột sống, cần mổ gấp.
VI. ĐIỀU TRỊ
Bước 1: Điều chỉnh phân
• Chất xơ hòa tan (psyllium, như Metamucil). Nghe có vẻ ngược đời, nhưng chất xơ giúp được cả tiêu chảy lẫn táo bón: nó hút nước làm phân lỏng đặc lại, và làm phân cứng mềm ra. Một thử nghiệm ngẫu nhiên ở người bị són phân (Bliss và cộng sự, 2014) cho thấy psyllium giảm số lần són rõ hơn các loại chất xơ khác. Nên bắt đầu liều thấp, tăng dần, và uống kèm đủ nước.
• Loperamide (Imodium) liều thấp, uống trước bữa ăn hoặc trước khi ra ngoài, giúp phân đặc hơn và tăng sức siết của cơ thắt. Chỉ dùng khi đã chắc chắn không bị nghẹt phân.
• Tránh những “thủ phạm” quen thuộc: sữa (nếu không dung nạp lactose), kẹo và nước ngọt ăn kiêng có sorbitol, cà phê, rượu, đồ ăn quá cay hay quá béo. Nhật ký đi cầu giúp tìm ra thủ phạm riêng của từng người.
• Xem lại thuốc đang dùng: đổi metformin sang dạng phóng thích chậm, chỉnh liều thuốc nhuận tràng, hỏi bác sĩ về những thuốc có thể gây tiêu chảy.
Bước 2: Đi cầu theo giờ, chữa nghẹt phân
• Tận dụng phản xạ dạ dày–đại tràng: khoảng 20–30 phút sau bữa sáng, ruột co bóp mạnh nhất. Hãy ngồi vào nhà vệ sinh lúc đó, kể cả khi chưa mắc, để chủ động làm trống trực tràng. Trực tràng trống thì không còn gì để són.
• Ngồi đúng tư thế: kê một ghế nhỏ dưới chân cho đầu gối cao hơn hông. Góc trực tràng được duỗi thẳng nên đi dễ và sạch hơn.
• Nếu bị nghẹt phân: bác sĩ làm sạch trực tràng trước, rồi cho dùng thuốc nhuận tràng thẩm thấu như PEG (Miralax) để không tái phát. Nghe thì trái khoáy, nhưng trong trường hợp này chữa táo bón chính là chữa són phân.
Bước 3: Tập cơ sàn chậu và tập phản hồi sinh học (biofeedback)
• Bài tập Kegel: siết cơ hậu môn như đang nhịn xì hơi, giữ 5–10 giây, rồi thả lỏng 10 giây. Làm 10 lần, 3 lần mỗi ngày. Không nín thở, không siết bụng hay siết đùi.
• Tập phản hồi sinh học: chuyên viên đặt một cảm biến nhỏ ở hậu môn, nối với màn hình. Người bệnh nhìn thấy cơ mình đang siết mạnh hay yếu, nhờ đó tập siết đúng cơ, đúng lúc, và tập nhận ra cảm giác mắc đi sớm hơn. ACG khuyến cáo phương pháp này cho người chưa cải thiện với các biện pháp ban đầu. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên (Heymen và cộng sự, 2009), khoảng ba phần tư người tập phản hồi sinh học thấy cải thiện đủ, so với khoảng hai phần năm người chỉ tập cơ tại nhà.
Bước 4: Thiết bị và thủ thuật
• Nút chặn hậu môn dùng một lần, mềm như nút bông, đặt vào khi ra ngoài.
• Dụng cụ đặt âm đạo kiểm soát ruột cho phụ nữ: một bóng nhỏ bơm phồng để chặn trực tràng, người bệnh tự điều chỉnh được.
• Kích thích thần kinh cùng: cấy một điện cực nhỏ gần xương cùng, nối với máy phát xung giống máy tạo nhịp tim. Đây là phương pháp can thiệp có bằng chứng tốt nhất cho són phân khó chữa; phần lớn người được cấy giảm từ một nửa số lần són trở lên. Người bệnh được thử bằng điện cực tạm trước, có hiệu quả mới cấy vĩnh viễn.
• Kích thích thần kinh chày qua da: ít xâm lấn hơn, nhưng thử nghiệm CONFIDeNT (Lancet 2015) cho thấy không hơn giả dược rõ rệt. Cần cân nhắc kỹ trước khi làm.
• Tiêm chất làm đầy quanh hậu môn: hiệu quả khiêm tốn, hiện ít nơi làm.
• Phẫu thuật: khâu phục hồi cơ thắt (hiệu quả thường giảm dần sau vài năm), mổ sửa sa trực tràng. Hậu môn nhân tạo là lựa chọn sau cùng. Nghe đáng sợ, nhưng với một số người bị són phân nặng, nó trả lại cuộc sống tự do và đàng hoàng hơn nhiều so với mang tã suốt ngày.
VII. LƯU Ý TRÁNH
• Tự uống thuốc cầm tiêu chảy khi thấy rỉ phân lỏng. Nếu thật ra là nghẹt phân thì càng nghẹt nặng hơn, có khi phải nhập viện.
• Nhịn ăn, nhịn uống trước khi ra ngoài “cho chắc”. Cách này gây táo bón, mất nước, nghẹt phân, rồi lại són nhiều hơn.
• “Thuốc bổ tỳ, bổ thận” trôi nổi. Chúng không chữa được cơ thắt yếu hay nghẹt phân, có khi còn chứa chất gây tiêu chảy.
* Són phân không phải do người bệnh “ở dơ”, “lười”, hay “hết thuốc chữa”. Đó là một rối loạn chức năng của cơ và thần kinh, cũng như nghe kém hay mắt mờ. Điều đáng tiếc nhất là nhiều người không nói ra nên không được chữa.