MELATONIN: GIẤC NGỦ VÀ NHIỀU TÁC DỤNG SINH HỌC KHÁC !

I. LỜI MỞ

Trên thị trường, melatonin thường được biết là một loại “thực phẩm chức năng” để gây ngủ. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu y học hiện đại cho thấy melatonin là một hormone tự nhiên quan trọng tồn tại ở cả động vật lẫn thực vật, ngoài việc giúp sinh vật nhận biết nhịp sinh học ngày-đêm còn có nhiều tác dụng sinh học khác, ảnh hưởng sâu rộng đến hàng loạt hormone và hệ thống chức năng trong cơ thể.

II. NHỮNG TÁC DỤNG CỦA MELATONIN

1. ĐIỀU HÒA NHỊP SINH HỌC, GIẤC NGỦ

Melatonin chế tiết từ tuyến tùng là chìa khóa của đồng hồ cơ thể điều hành các nhịp sinh học của cơ thể như thức, ngủ, mệt, mỏi, nhịp thở, tần số tim, nhu động ruột…trong ngày.

Lượng melatonin được sinh tổng hợp tỷ lệ nghịch với lượng ánh sáng con người tiếp xúc: melatonin được sinh tổng hợp nhiều khi trời tối. Do có vai trò quan trọng trong giấc ngủ, nhiều thầy thuốc có cho bổ sung bổ sung melatonin như là thuốc, thực phẩm chức năng hỗ trợ giấc ngủ “tự nhiên”.

2. CHỐNG OXY HÓA CẤP TẾ BÀO (MỞ RỘNG VÀO TI THỂ)

– Dọn dẹp gốc tự do: Melatonin là chất chống oxy hóa nội sinh cực mạnh, trực tiếp trung hòa các gốc tự do (ROS, RNS) và kích hoạt các enzyme chống oxy hóa của cơ thể như Superoxide Dismutase (SOD), Glutathione Peroxidase.

– Bảo vệ ti thể: Khác với Vitamin C hay E chỉ hoạt động ngoài màng, Melatonin dễ dàng đi xuyên qua màng ti thể — “nhà máy năng lượng” của tế bào. Nó bảo vệ chuỗi truyền electron, ngăn ngừa tổn thương DNA ti thể và chống lại quá trình tự chết tế bào (apoptosis).

3. ĐIỀU HÒA CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG VÀ ĐƯỜNG MÁU

– Tăng nhạy cảm Insulin: Melatonin tác động lên các thụ thể MT1 và MT2 ở tế bào tụy và mô mỡ, giúp điều hòa bài tiết insulin và kiểm soát đường huyết lúc nghỉ ngơi.

– Chuyển hóa mỡ: Chuyển đổi mô mỡ trắng (mỡ tích tụ gây béo phì) thành mô mỡ nâu (mỡ sinh nhiệt), hỗ trợ tăng cường đốt cháy năng lượng và cải thiện tình trạng rối loạn lipid máu.

4. ĐIỀU HÒA HỆ MIỄN DỊCH

– Kích hoạt miễn dịch tự nhiên: Thúc đẩy sản xuất các tế bào T-lymphocytes, tế bào NK (Natural Killer) và các cytokine kháng viêm, giúp cơ thể chống lại tình trạng nhiễm trùng.

– Chống viêm mạn tính: Ức chế viêm, làm giảm các yếu tố gây viêm hệ thống. Điều này có ý nghĩa rất lớn trong việc làm chậm tiến triển của các bệnh mạn tính (bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch, bệnh thận mạn).

5. BẢO VỆ HỆ THẦN KINH

– Ngăn ngừa thoái hóa thần kinh: Nhờ khả năng vượt qua hàng rào máu não, Melatonin ngăn chặn sự tích tụ của protein Amyloid-beta và Tau, hai yếu tố chính gây bệnh Alzheimer và thoái hóa thần kinh ở người lớn tuổi.

– Tái tạo sợi thần kinh: Hỗ trợ tính linh hoạt của neuron (neuroplasticity) và bảo vệ màng tế bào thần kinh khỏi tổn thương thiếu máu cục bộ (như trong đột quỵ).

6. ĐIỀU HÒA HỆ TIM MẠCH VÀ HẠ HUYẾT ÁP BAN ĐÊM

– Giảm áp lực mạch máu: Tác động làm giãn mạch nhẹ và làm giảm hoạt động của hệ thần kinh giao cảm vào ban đêm, giúp hạ huyết áp tâm thu và tâm trương (tạo nên nhịp tụt huyết áp đêm sinh lý – dipping).

– Bảo vệ nội mạc mạch máu: Ngăn ngừa sự oxy hóa của LDL-Cholesterol, giảm nguy cơ hình thành mảng xơ vữa động mạch.

7. BẢO VỆ NỘI TIẾT VÀ ỨC CHẾ KHỐI U

– Chống tăng sinh tế bào ung thư: Melatonin ức chế sự phát triển của các khối u phụ thuộc hormone (như ung thư vú, ung thư tiền liệt tuyến) bằng cách đối kháng với thụ thể estrogen và làm giảm sự hình thành mạch máu mới (anti-angiogenesis) nuôi khối u.

III. ĐÔI ĐIỀU BÀN LUẬN

Tuyến tùng, pineal gland, epihysis, được đặt tên vì có hình dáng như trái tùng (pinecone shape), nằm ở trung não. Tuyến tùng chứa chủ yếu là tế bào pinealocytes, là các neuron chế tiết hóc-mon melatonin, và các tế bào thần kinh đệm, neuron hỗ trợ và truyền thông tới các neuron khác. Vì có vai trò quan trọng trong hoạt động của đồng hồ sinh học và với giấc ngủ, cơn cơn mơ nên tuyến tùng được mệnh danh là “con mắt thứ ba” (the third eye), có liên hệ với thần học và sự tập trung, và triết gia người Pháp Rene Descartes cho rằng linh hồn con người nằm ở tuyến tùng.

Tuyến tùng còn có những tác dụng sinh học khác, ảnh hưởng sâu rộng đến hàng loạt hormone và hệ thống chức năng trong cơ thể như (1) Chuyển hóa xương. Phụ nữ mãn kinh do tuyến tùng suy yếu dễ bị loãng xương hơn người trẻ. Đã có nghiên cứu bổ sung melatonin uống để chống loãng xương sau mãn kinh, (2) Sức khoẻ tinh thần. Thiếu ngủ có thể gây ra hoặc tồi tệ hơn một số bệnh tâm thần và ngược lại rối loạn tâm thần cũng có thể làm khó ngủ. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sự thay đổi chế tiết melatonin là nguyên nhân gây ra những rối loạn tâm thần liên quan đến tiếp cận ánh sáng, mùa thời tiết; (3) Ảnh hưởng lên chức năng sinh dục. Melatonin tác dụng trên khả năng chế tiết các hóc-môn hướng sinh dục của tuyến yên điều chỉnh sự phát triển của buồng trứng, tinh hoàn và các chức năng sinh dục khác như rụng trứng, kinh nguyệt; (4) Định vị không gian, tư thế. Chứng jet lag khi đi máy bay là do rối loạn tuyến tùng.

Do đó, cần “trả lại sự công bằng” và đánh giá đúng tầm quan trọng sinh học toàn diện của hormone tự nhiên này trong y khoa và dược lý học, thay vì thu hẹp nó ở khái niệm hỗ trợ giấc ngủ thông thường.

IV. THAM KHẢO

[1] Đồng hồ sinh học và giải Nobel y học 2017

http://dantri.com.vn/suc-khoe/dong-ho-sinh-hoc-va-giai-nobel-y-hoc-2017-20171006071326073.htm

[2]What Are Biological Rhythms?

https://www.healthline.com/health/biological-rhythms

[3] Biological Rhythms as a Basis for Mood Disorders

http://www.personalityresearch.org/papers/marino.html

[4] Biopsychology: Biological Rhythms – Circadian Rhythms

https://www.tutor2u.net/psychology/reference/biopsychology-biological-rhythms-circadian-rhythms

[5] How sleep works- Sleep-wake homeostasis

https://www.howsleepworks.com/how_homeostasis.html

[6]What is the pineal gland?