THUỐC THEO TOA, THUỐC KHÔNG TOA, MỸ PHẨM VÀ THỰC PHẨM CHỨC NĂNG

I. LỜI DẪN

Hiện nay, người tiêu dùng Việt Nam đang “loạn trí” vì một rừng thông tin, giới thiệu và quảng cáo về thực phẩm chức năng, mỹ phẩm trên các phương tiện thông tin đại chúng. Tệ hại hơn, mỹ phẩm , thực phẩm chức năng lại được bày bán đại trà tại các nhà thuốc.

Ngay cả thuốc, nhiều thông tin không rõ ràng, nhầm lẫn cả định nghĩa cơ bản

Dưới đây là các định nghĩa, phân biệt cơ bản và chức năng của các nhóm thuốc, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng

II. THUỐC (dược phẩm)

Chất hoặc hỗn hợp các chất dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể bao gồm thuốc thành phẩm, nguyên liệu thuốc, vaccin, sinh phẩm y tế. Thuốc Tây (tân dược) hay thuốc Nam (đông dược) đều phải được sản xuất tại các nhà sản máy sản xuất thuốc đạt tiêu chuẩn GMP-WHO (Thực hành tốt sản xuất thuốc– tiêu chuẩn của Tổ chức Y Tế Thế giới).

1. THUỐC PHẢI CÓ TOA (prescription-only-medicine, POM)

Là các thuốc bắt buộc người mua phải được các chuyên gia y tế chẩn đoán và kê đơn, cấp toa.

Thuốc theo đơn bao gồm tất cả các loại kháng sinh, thuốc đặc trị, thuốc có thể gây nghiện.v.v…

2. THUỐC Ở QUẦY (pharmacy medicine, PM)

Là các dược phẩm được mua tại nhà thuốc có mặt dược sĩ. Những loại thuốc này còn được gọi là ‘thuốc chỉ dành cho nhà thuốc’, thường không được trưng bày trên các giá kệ mở.

Đây là các gói thuốc để điều trị ngắn hạn các tình trạng y tế có thể được xác định dễ dàng và không có khả năng kéo dài. Nhân viên nhà thuốc cần trao đổi với người mua về cách sử dụng thuốc, đảm bảo thuốc được chọn phù hợp và có lời khuyên để gặp chuyên gia y tế nếu tình trạng không cải thiện hoặc trở xấu hơn.

Các thuốc ở quầy gồm thuốc tránh thai khẩn cấp dạng viên nén và thuốc chứa codein để điều trị cơn đau không thuyên giảm chỉ bằng aspirin, ibuprofen hoặc paracetamol.

3. THUỐC TỔNG QUÁT (general sale medicines GSM)

Các gói thuốc tổng quát bán từ các cửa hàng bán lẻ như cửa hàng tạp hóa và siêu thị để dùng cho các bệnh thông thường, dễ nhận biết.

Để giảm nguy cơ gây hại do sử dụng không đúng cách, nhiều gói thuốc bán thông thường chỉ chứa liều lượng cho 2-3 ngày, và thường có lời dăn cần được trợ giúp từ chuyên gia y tế nếu bệnh không cải thiện hoặc xấu hơn. Ngoài ra, các loại thuốc trong gói bán chung chỉ hạn chế sử dụng cho một số nhóm người nhất định, như không được dùng cho trẻ em hoặc phụ nữ mang thai.

Các thuốc bán thông thường bao gồm các gói nhỏ thuốc giảm đau và thuốc kháng histamine, thuốc hạ sốt, sổ mũi mùa và các bệnh dị ứng khác.

4. THUỐC KHÔNG CẦN TOA (over-the-counter medicine OTC)

Bao gồm hai loại thuốc bán thông thường và thuốc ở quầy dược.

III. MỸ PHẨM (Cosmeceuticals)

Chất hoặc chế phẩm được sử dụng để tiếp xúc với những bộ phận bên ngoài cơ thể con người (da, hệ thống lông tóc, móng tay, móng chân, môi) hoặc răng và niêm mạc miệng với mục đích chính là để làm sạch, làm thơm, thay đổi diện mạo, hình thức, điều chỉnh mùi cơ thể, bảo vệ cơ thể hoặc giữ cơ thể trong điều kiện tốt. Mỹ phẩm không hề có tác dụng chữa bệnh hoặc thay thế thuốc chữa bệnh và không được phép kê đơn cho người bệnh

IV. THỰC PHẨM CHỨC NĂNG (Functional foods, Nutraceuticals)

Thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của các bộ phận trong cơ thể người. Rõ hơn, thực phẩm chức năng có tác dụng dinh dưỡng, tăng sức đề kháng, hổ trợ sức khỏe cho người sử dụng .

Cũng như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng chỉ hổ trợ và hoàn toàn không có tác dụng chữa bệnh hoặc thay thế thuốc và không được phép kê đơn cho người bệnh .

Cũng theo qui định của Bộ Y Tế, để nhận biết chính xác đó là thuốc, mỹ phẩm hay thực phẩm chức năng, cần biết mã số đăng ký lưu hành (SĐK).

V. TOA THUỐC THƯỜNG CÓ 4 NHÓM

1. TOA THUỐC TÂY Y

Một đơn thuốc chuẩn thường gồm 4 nhóm:

* Nhóm thứ nhất: Thuốc chủ lực, chính yếu, phải có, tuyệt đối không được bỏ sót, nhằm điều trị bệnh chính như thuốc kháng sinh, hạ huyết áp, đái tháo đường…

* Nhóm thứ hai: Thuốc hổ trợ, giảm biến chứng, cải thiện tiên lượng lâu dài. Ví dụ, bệnh nhân sau đặt stent mạch vành nên dùng thuốc chống đông, hạ mỡ máu để giảm nguy cơ tái hẹp.

* Nhóm thứ ba: Thuốc chữa triệu chứng, như thuốc hạ sốt, giảm đau, giảm ho… Người bệnh chỉ nên dùng khi thực sự có triệu chứng.

* Nhóm thứ tư: Các thuốc bổ và thực phẩm chức năng. Đây là nhóm thuốc không nên đưa vào đơn thuốc của bệnh viện.

2. TOA THUỐC ĐÔNG Y

Trong Đông y, việc chia một bài thuốc thành quân – thần – tá – sứ (君臣佐使) là một nguyên tắc phối ngũ nhằm giúp bài thuốc vừa hiệu quả, vừa cân bằng và giảm tác dụng không mong muốn. Đây không phải là phân loại cố định của từng vị thuốc, mà là vai trò của từng vị trong một bài thuốc cụ thể. Một vị thuốc có thể là “quân” trong bài này nhưng chỉ là “tá” trong bài khác.

* Quân (chủ dược) Là vị thuốc chính, nhắm trực tiếp vào bệnh hoặc hội chứng cần điều trị. Thường có tác dụng mạnh nhất và quyết định mục tiêu của bài thuốc.

* Thần (phụ dược) Hỗ trợ quân dược để tăng hiệu quả điều trị. Hoặc điều trị các triệu chứng đi kèm.

* Tá (trợ dược) Có nhiều chức năng, như: Hỗ trợ thêm tác dụng của quân và thần. Giảm độc tính hoặc giảm tính quá mạnh của các vị khác. Điều trị triệu chứng phụ.

* Sứ (dẫn dược) Điều hòa các vị thuốc trong bài. Dẫn thuốc đến kinh lạc hoặc cơ quan mục tiêu theo lý luận Đông y. Một số vị thường được xem là có vai trò này là cam thảo hoặc gừng trong những bài thuốc nhất định.

VI. LỜI BÀN

Rắc rối trong thực tế là việc phân chia không thể thật rạch ròi vì ba lẽ:

1. Nhiều chất khó phân ranh giữa thuốc và thực phẩm, ví dụ: rượu vang, một số loại nấm, vitamin, khoáng chất…,

2. Bản thân thực phẩm chức năng hoặc có chứa yếu tố có lợi với hàm lượng cao: dầu gan cá có chứa nhiều axít béo omega 3, vitamin A; các loại rau trái nhiều chất xơ giúp chống béo phì, thừa mỡ; các hải sản như rong biển có hàm lượng iode rất cao.v.v.. hoặc được “cải tạo” (modified) để có nhiều tác dụng sinh học hơn: sữa có thêm can xi, sữa chuyên cho người đái tháo đường…, những thực phẩm chức năng này được gọi là còn gọi là thực phẩm thuốc (alicaments, medical foods ) hay dược phẩm dinh dưỡng (nutraceutics) và

3. Một số mỹ phẩm cũng có tác dụng chữa bệnh: kem chống nắng, kem chống khô da, bột hút ẩm …rất hữu ích trong điều trị bệnh ngoài da.

Do đó, cần lưu ý nhận biết, phân biệt các loại nhóm thuốc, mỹ phẩm và thực phẩm chức năng giúp người tiêu dùng để định hướng, sử dụng hợp lý và hiệu quả những phẩm vật này trong cuộc sống.

VII. THAM KHẢO

[Video 1] Phân biệt THUỐC KÊ ĐƠN và KHÔNG KÊ ĐƠN, đơn giản, dễ hiễu