SĐT: 
I. ĐỊNH DANH
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội, Psychopath, Antisocial Personality Disorder ASPD) là trạng thái bất thường của nhân cách đặc trưng bởi việc coi thường, không quan tâm đến các quy tắc đạo đức, pháp luật dẫn đến những hành vi lừa dối, liều lĩnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi và sức khỏe của người khác. Dạng nhân cách này thuộc nhóm rối loạn nhân cách nhóm B bên cạnh rối loạn nhân cách ái kỷ, rối loạn nhân cách thể kịch tính và rối loạn nhân cách ranh giới.
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội được chẩn đoán ở người từ 18 tuổi trở lên, là độ tuổi mà mỗi cá thể đều đã hoàn thiện về nhân cách. Với người dưới độ tuổi này, các biểu hiện coi thường quy tắc, nảy sinh các hành vi hung hăng, lừa dối để đạt được lợi ích bất kể xâm phạm đến người khác được chẩn đoán là rối loạn hành vi. Ngoài rối loạn hành vi, trẻ nhỏ bị rối loạn thách thức chống đối và rối loạn tăng động giảm chú ý cũng nguy cơ phát triển dạng nhân cách này.
Ước tính, khoảng 1 – 3.6% dân số bị rối loạn nhân cách chống đối xã hội với tỷ lệ 3% ở nam giới và 1% ở nữ giới. Bệnh có tính chất di truyền và nguy cơ cao hơn ở người thuộc tầng lớp kinh tế – xã hội thấp. Người có dạng nhân cách này có khả năng phạm tội cao và đa phần đều trở thành tù nhân, chiếm đến 75%.
II. BỆNH NGUYÊN
Hai yếu tố di truyền và môi trường góp phần vào sự phát triển của rối loạn nhân cách chống đối xã hội. Một cơ chế có thể là bốc đồng hơn là gây hấn có kế hoạch, liên quan đến chức năng vận chuyển serotonin bất thường. Không quan tâm đến sự đau đớn của người khác trong thời thơ ấu có liên quan với hành vi chống đối xã hội vào giai đoạn sau của thời kì thanh thiếu niên.
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội phổ biến hơn ở những người thân có quan hệ huyết thống bậc một của bệnh nhân mắc chứng rối loạn này so với dân số nói chung. Nguy cơ phát triển rối loạn này tăng lên ở cả trẻ được nhận nuôi và cả trẻ là con đẻ của cha mẹ có rối loạn.
Nếu rối loạn hành vi kèm theo rối loạn tăng động giảm chú ý phát triển trước 10 tuổi, nguy cơ phát triển rối loạn nhân cách chống đối xã hội ở tuổi trưởng thành sẽ tăng lên. Nguy cơ rối loạn hành vi tiến triển thành rối loạn nhân cách chống đối xã hội có thể tăng lên khi cha mẹ lạm dụng hoặc bỏ bê trẻ hoặc không nhất quán trong kỷ luật hoặc phong cách nuôi dạy con cái (ví dụ: chuyển từ nồng nhiệt và hỗ trợ sang lạnh lùng và chỉ trích.
III. DẤU HIỆU & TRIỆU CHỨNG
1. Biểu hiện sự coi thường người khác và pháp luật bằng cách phá hủy tài sản, quấy rối người khác hoặc ăn cắp.
2. Những hành vi như bóc lột, lừa đảo hoặc thao túng người khác nhằm mục đích có được điều mình muốn (tiền, quyền lực, tình dục,…).
3. Có sự bốc đồng, không có kế hoạch trước và không xem xét về hậu quả hay sự an toàn của bản thân hoặc người khác, ví dụ như: đột nhiên thay đổi công việc, nhà cửa hoặc các mối quan hệ; tăng tốc bất ngờ khi lái xe trong trạng thái say xỉn; sử dụng quá nhiều rượu hoặc lạm dụng các chất kích thích bất hợp pháp,…
4. Thiếu trách nhiệm về mặt xã hội và tài chính (như không trả nợ, hóa đơn, không trả tiền cấp dưỡng nuôi con,…).
5. Dễ bị khiêu khích và kích động thể chất (như bạo lực, đánh nhau, bạo hành hoặc không thể duy trì mối quan hệ một vợ một chồng). .
6. Không có sự hối hận cho những hành động, tìm cách hợp lý hóa cho hành vi của mình bằng cách đổ lỗi cho người khác (cho rằng người khác xứng đáng bị như vậy) hoặc cho cuộc sống (cho rằng cuộc sống vốn không công bằng).
7. Không có sự đồng cảm với người khác, thờ ơ và khinh thường những cảm xúc, quyền lợi và đau khổ của người khác.
IV. CHẨN ĐOÁN & PHÂN BIỆT
1. CHẨN ĐOÁN
Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, tái bản lần thứ 5 (DSM-5-TR), để chẩn đoán rối loạn nhân cách chống đối xã hội bệnh nhân phải có
-
Sự coi thường quyền lợi của người khác
-
Không quan tâm đến luật pháp, được thể hiện bằng cách liên tục thực hiện các hành vi bị bắt giữ
-
Lừa dối, được thể hiện bằng cách nói dối lặp đi lặp lại, sử dụng các bí danh, hoặc chỉ huy người khác để đạt được lợi ích hoặc sự thích thú cá nhân
-
Hành động bốc đồng hoặc không có kế hoạch trước
-
Dễ dàng bị khiêu khích hoặc kích động, được thể hiện bởi việc liên tục đánh nhau hoặc tấn công người khác
-
Không quan tâm đến sự an toàn của họ hoặc sự an toàn của người khác
-
Liên tục hành động vô trách nhiệm, được thể hiện bằng cách bỏ việc mà không có kế hoạch cho một công việc khác hoặc không thanh toán hóa đơn
-
Không cảm thấy hối hận, được biểu hiện bởi sự thờ ơ hoặc hợp lý hóa việc gây tổn thương hoặc ngược đãi người khác
2. PHÂN BIỆT
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội nên được phân biệt với những rối loạn sau
2.1 Rối loạn do sử dụng chất:
Xác định liệu sự bốc đồng và thiếu trách nhiệm là do rối loạn sử dụng chất hoặc do rối loạn nhân cách chống đối xã hội có thể là một việc khó khăn nhưng có thể dựa trên việc xem xét lại tiền sử của bệnh nhân, bao gồm cả tiền sử từ nhỏ, để kiểm tra giai đoạn không sử dụng chất. Đôi khi rối loạn nhân cách chống đối xã hội có thể được chẩn đoán dễ dàng hơn sau khi rối loạn sử dụng chất đồng thời được điều trị, nhưng rối loạn nhân cách chống đối xã hội có thể được chẩn đoán ngay cả khi có biểu hiện của rối loạn sử dụng chấ
2.2. Rối loạn hành vi
Rối loạn hành vi có một khuôn mẫu phổ biến tương tự của việc vi phạm các chuẩn mực và quy tắc xã hội, nhưng rối loạn hành vi phải xuất hiện trước tuổi 15
2.3 Bệnh ái kỷ
Bệnh nhân đều có sự tương tự về tính khai thác và thiếu sự đồng cảm, nhưng họ không có khuynh hướng hung hăng và lừa dối như xảy ra trong rối loạn nhân cách chống đối xã hội.
V. ĐIỀU TRỊ
Vì chưa có bằng chứng về điều trị cụ thể nào dẫn tới sự cải thiện lâu dài. Do đó, điều trị nhằm đạt được một số mục tiêu ngắn hạn khác, chẳng hạn như tránh các hậu quả pháp lý, thay vì thay đổi bệnh nhân.
1. Tâm lý trị liệu
Tâm lý trị liệu là phương pháp chính trong các rối loạn nhân cách, bao gồm cả rối loạn nhân cách chống đối xã hội. Trong đó, liệu pháp hành vi nhận thức là phương pháp mang lại hiệu quả rõ rệt nhất. Liệu pháp này tập trung vào việc giúp bệnh nhân hiểu rõ suy nghĩ, nhận thức của bản thân là sai lầm, từ đó giảm thiểu các hành vi vi phạm pháp luật và các quy chuẩn đạo đức, xã hội.
Bệnh nhân ASPD có xu hướng coi thường pháp luật và quyền lợi của những người xung quanh nên không thể dựa vào lời nói hoàn toàn. Chuyên gia sẽ sử dụng sức mạnh của luật pháp để bệnh nhân hiểu rõ hậu quả của các hành vi và những biện pháp trừng phạt có thể phải gánh chịu.
Khi bệnh nhân đã ổn định, các chuyên gia sẽ hướng dẫn những kỹ năng cần thiết để kiểm soát cơn giận dữ, nóng nảy và chế ngự các hành vi hung hăng của bản thân. Ngoài ra, tâm lý trị liệu cũng giúp cải thiện các triệu chứng do những rối loạn tâm thần đi kèm. Mặc dù là biện pháp được đánh giá cao nhưng đối với bệnh nhân ASPD, phương pháp này không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả – nhất là khi bệnh nhân có biểu hiện nặng và thiếu sự quan tâm, chia sẻ từ gia đình.
2. Sử dụng thuốc
Không có loại thuốc nào mang lại hiệu quả với các triệu chứng do rối loạn nhân cách chống đối xã hội gây ra. Tuy nhiên, bệnh nhân có thể được chỉ định thuốc khi có bieeurhieenj trầm cảm, lo âu và phát sinh các hành vi hung hăng, đe dọa đến sự an toàn của bản thân và những người xung quanh.
Các loại thuốc được dùng cho bệnh nhân ASPD thường là thuốc chống co giật (Valproat, Lithium), chất ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRIs) và thuốc an thần. Mặc dù có thể làm giảm triệu chứng nhưng các loại thuốc này dễ gây ra tình trạng phụ thuộc, lạm dụng. Do đó, bác sĩ sẽ cân nhắc kỹ lưỡng trước khi chỉ định.
3. Hỗ trợ của gia đình
Ngoài ra, gia đình cũng cần có những biện pháp hỗ trợ, động viên bệnh nhân kiên trì điều trị. Bên cạnh đó, cần giảm thiểu tối đa mâu thuẫn, xung đột trong gia đình để tạo môi trường sống lành mạnh giúp người bệnh giảm thiểu hành vi hung hăng, đe dọa đến sự an toàn của bản thân và những người xung quanh.
Những người sống chung với bệnh nhân cũng cần tham gia trị liệu để tránh những phản ứng mà bệnh nhân không mong đợi, đồng thời chủ động bảo vệ bản thân, trẻ em và người già trong gia đình khỏi các hành vi thiếu lương tâm của người bệnh.
Rối loạn nhân cách chống đối xã hội (ASPD) là một dạng rối loạn nhân cách tương đối ít gặp. Mặc dù vậy, đây là dạng nhân cách có tiên lượng xấu nhất, điều trị còn rất nhiều hạn chế và thách thức. Người phát triển dạng nhân cách này đa phần đều trở thành tù nhân và đe dọa đến an sinh xã hội nếu không được thăm khám – điều trị sớm.
VI. THAM KHẢO
[VIDEO 1] Rối loạn nhân cách: Ba dấu hiệu điển hình
[VIDEO 2] TẠI SAO CHỨNG RỐI LOẠN NHÂN CÁCH CHỐNG ĐỐI XÃ HỘI THƯỜNG XUẤT HIỆN Ở TỘI PHẠM?
1. Lenzenweger MF, Lane MC, Loranger AW, et al: DSM-IV personality disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Biol Psychiatry 62(6):553-564, 2007. doi: 10.1016/j.biopsych.2006.09.019
2. Trull TJ, Jahng S, Rachel L Tomko, et al: Revised NESARC personality disorder diagnoses: Gender, prevalence, and comorbidity with substance dependence disorders. J Pers Disord 24(4):412-426, 2010. doi: 10.1521/pedi.2010.24.4.412
3. Regier DA, Farmer ME, Rae DS, et al: Comorbidity of mental disorders with alcohol and other drug abuse. Results from the Epidemiologic Catchment Area (ECA) Study. JAMA 264(19):2511-2518, 1990 PMID: 2232018.
4. d’Huart D, Seker S, Burgin D, et al: The stability of personality disorders and personality disorder criteria: A systematic review and meta-analysis. Clin Psychol Rev 102:102284, 2023. doi: 10.1016/j.cpr.2023.102284
5.. Polderman TJC, Benyamin B, de Leeuw CA, et al: Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies. Nat Genet 47(7):702-709, 2015. doi: 10.1038/ng.3285
6. Storebø OJ, Simonsen EJ: The association between ADHD and antisocial personality disorder (ASPD): A review. Atten Disord: 20(10):815-24, 2016. doi: 10.1177/0194599819859885
7. Reti IM, Samuels JF, Eaton WW, et al: Adult antisocial personality traits are associated with experiences of low parental care and maternal overprotection. Acta Psychiatr Scand 106(2):126-133, 2002. doi: 10.1034/j.1600-0447.2002.02305.x
8.. American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed, Text Revision (DSM-5-TR). Washington, DC, American Psychiatric Association, 2022, pp 748-752.
9. Gibbon S, Khalifa NR, Cheung NH-Y, et al: Psychological interventions for antisocial personality disorder. Cochrane Database Syst Rev 9(9):CD007668, 2020. doi: 10.1002/14651858.CD007668.pub3
10. Mark Zimmerman
https://www.msdmanuals.com/vi/professional/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-t%C3%A2m-th%E1%BA%A7n/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-nh%C3%A2n-c%C3%A1ch/r%E1%BB%91i-lo%E1%BA%A1n-nh%C3%A2n-c%C3%A1ch-ch%E1%BB%91ng-%C4%91%E1%BB%91i-x%C3%A3-h%E1%BB%99i-aspd
.