SĐT: 
I, LỜI MỞ
Đột tử khi chơi thể thao là một rủi ro hiếm gặp, thường xảy ra đột ngột và không thể dự đoán trước, ngay cả đối với những vận động viên đươc đánh giá là có sức khỏe tốt May mắn, đột tử thể thao có thể phòng ngừa nếu chúng ta hiểu và chủ động bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Việc duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, lựa chọn môi trường tập luyện an toàn, kiểm soát các yếu tố nguy cơ là những biện pháp quan trọng giúp giảm thiểu nguy cơ này.
II. ĐỘT QUỴ THỂ THAO LÀ GÌ?
Đột tử khi chơi thể thao là tình trạng tử vong đột ngột, xảy ra trong hoặc ngay sau khi tham gia hoạt động thể thao. Mặc dù người gặp phải tình trạng này thường được xem là khỏe mạnh, nhưng thực tế nhiều trường hợp có thể liên quan đến các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn.
Theo thống kê, mỗi năm có khoảng 1/200.000 vận động viên trẻ dưới 35 tuổi gặp phải đột tử trong lúc thi đấu, trong khi tỷ lệ này tăng lên 1/18.000 ở những người trên 35 tuổi.
Khi vận động cường độ cao, đặc biệt là trong môi trường thi đấu căng thẳng tim phải hoạt động với công suất lớn làm tăng nhu cầu oxy cơ tim và kích thích hệ thần kinh giao cảm. Những thay đổi này có thể gây ra rối loạn nhịp tim nguy hiểm hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu cục bộ cơ tim, dẫn đến đột tử.
III. NGUYÊN NHÂN ĐỘT TỬ THỂ THAO
1. Bệnh tim bẩm sinh
Một số vận động viên mắc dị tật tim bẩm sinh nhưng không được phát hiện sớm, do bệnh không gây ra các triệu chứng rõ ràng. Khi tham gia hoạt động thể chất cường độ cao, những bất thường này có thể khiến tim làm việc quá mức, dẫn đến rối loạn nhịp tim nguy hiểm hoặc suy tim cấp. Các dị tật bẩm sinh phổ biến có thể gây đột tử bao gồm: còn lỗ ovale, dị dạng động mạch vành, bệnh Ebstein, hội chứng Marfan,…
2. Bệnh cơ tim phì đại
Theo một thống kế tại Mỹ, bệnh cơ tim phì đại là nguyên nhân phổ biến, chiếm 36% số ca tử vong ở vận động viên dưới 35 tuổi. Cơ tim phì đại là tình trạng cơ tim dày lên bất thường, làm cản trở dòng máu bơm ra khỏi tim, gây rối loạn nhịp nguy hiểm và dẫn đến tử vong.
3. Bệnh mạch vành
Ở những vận động viên lớn tuổi, bệnh mạc vành hoặc xơ vữa động mạch là nguyên nhân phổ biến nhất gây đột tử. Tình trạng này xảy ra khi có các mảng xơ vữa tích tụ trong lòng động mạch vành, gây tắc nghẽn và làm giảm lưu lượng máu đến cơ tim.
Mặc dù tập luyện thể thao có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh mạch vành, nhưng trong một số trường hợp, hoạt động gắng sức có thể làm kích thích cơn nhồi máu cơ tim cấp hoặc gây rối loạn nhịp nguy hiểm.
4. Chấn động tim
Chấn động tim là nguyên nhân đặc biệt của đột tử khi đang chơi thể thao, xảy ra khi có một lực tác động trực tiếp vào vùng trước tim vào đúng thời điểm nhạy cảm của chu kỳ tim. Tình trạng này thường gặp ở vận động viên trẻ tuổi và có thể xảy ra ngay cả khi tim không có bệnh lý nền.
Những môn thể thao có nguy cơ cao gây chấn động tim bao gồm: Bóng chày, khúc côn cầu, bóng đá, võ thuật,…
5. Rối loạn nhịp tim
Các hội chứng rối loạn nhịp tim di truyền có thể khiến tim đột ngột ngừng đập khi vận động mạnh. Một số hội chứng phổ biến bao gồm: Hội chứng QT kéo dài, hội chứng Brugada, hội chứng Wolff-Parkinson-White,… Những bệnh nhân có tiền sử ngất xỉu không rõ nguyên nhân hoặc có người thân bị đột tử khi còn trẻ cần được tầm soát nguy cơ rối loạn nhịp trước khi tham gia thể thao.
6. Bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ
Bệnh cơ tim thiếu máu cục bộ xảy ra khi tim không nhận đủ oxy do tắc nghẽn động mạch vành hoặc co thắt mạch vành. Tình trạng này có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc suy tim cấp, đặc biệt khi vận động gắng sức. Đối với vận động viên, nguyên nhân này thường xuất hiện ở những người có tiền sử mắc các bệnh lý nền như: Huyết áp cao mãn tính, hút thuốc lá, đái tháo đường, mỡ máu cao,…
7. Các yếu tố nguy cơ khác
Ngoài các bệnh lý tim mạch, một số yếu tố bên ngoài cũng có thể làm tăng nguy cơ tử vong ở người chơi thể thao, bao gồm: Cường độ và môi trường luyện tập, lạm dụng chất kích thích khi tham gia tập luyện,…
IV. DẤU HIỆU VÀ TRIỆU CHỨNG
Đột tử khi chơi thể thao thường xảy ra một cách đột ngột, không có dấu hiệu báo trước. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp cơ thể vẫn phát ra những tín hiệu cảnh báo, như:
1* Đau tức ngực, đặc biệt khi vận động: Cơn đau có thể xuất hiện đột ngột, âm ỉ, tăng lên khi tập luyện và giảm dần khi nghỉ ngơi. Đây có thể là dấu hiệu của bệnh mạch vành hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm;
2* Chóng mặt, hoa mắt: Cảm giác mất thăng bằng, lâng lâng hoặc quay cuồng khi vận động có thể báo hiệu tim không bơm đủ máu lên não;
3* Khó thở: Nếu trong quá trình tập luyện các động tác đơn giản bạn cảm thấy hụt hơi, khó thở nghiêm trọng không rõ nguyên nhân, hãy cẩn trọng vì đây có thể là dấu hiệu của bệnh tim tiềm ẩn;
4* Đánh trống ngực: Cảm giác tim đập nhanh, loạn nhịp hoặc rung lên bất thường trong lồng ngực có thể liên quan đến rối loạn nhịp tim;
5* Ngất xỉu: Đây là dấu hiệu cực kỳ nghiêm trọng, có thể liên quan đến rối loạn nhịp nguy hiểm hoặc suy giảm đột ngột lưu lượng máu lên não;
6* Mệt mỏi, kiệt sức: Nếu bạn thấy cơ thể không còn sức lực dù chưa vận động quá sức, đây có thể là dấu hiệu của bệnh lý tim mạch tiềm ẩn.
V. XỬ TRÍ
1. Đánh giá tình trạng bệnh
Kiểm tra xem nạn nhân còn thở không bằng cách quan sát chuyển động của lồng ngực. Bắt mạch ở động mạch cảnh (vùng cổ) để kiểm tra mạch còn đập không.
2. Hồi sức tim phổi (CPR)
* Đặt nạn nhân nằm ngửa trên mặt phẳng cứng;
* Xoa bóp tim ngoài lồng ngực. tốc độ ép ngực từ 100 – 120 lần/phút liên tục và không gián đoạn.
* Hà hơi, thổi ngạt kèm theo, tốc độ 5 lần ép tin/ 1 lần thổi ngạt;
3. Sử dụng máy sốc tim tự động (AED) nếu có
VI. TẦM SOÁT NGUY CƠ
Đột tử khi chơi thể thao có thể xảy ra ở những người trẻ khỏe mạnh do các bệnh lý tim mạch tiềm ẩn. Việc tầm soát sớm giúp phát hiện nguy cơ và đưa ra biện pháp phòng ngừa kịp thời. Sau đây là các phương pháp quan trọng giúp tầm soát nguy cơ đột tử liên quan đến thể thao:
1. Đánh giá bệnh sử
Việc thu thập bệnh sử cá nhân và gia đình là bước đầu tiên để xác định nguy cơ mắc bệnh. Những yếu tố cần đặc biệt lưu ý bao gồm tiền sử ngất, đau ngực, khó thở khi gắng sức,… hoặc gia đình có người có tiền sử mắc bệnh khi còn trẻ. Ngoài ra, các bệnh lý nền như bệnh cơ tim phì đại, hội chứng QT dài, hội chứng Brugada cũng cần được xem xét kỹ lưỡng.
2. Điện tâm đồ (ECG)
Nhằm phát hiện các bất thường về nhịp tim và cấu trúc tim. Một số dấu hiệu quan trọng có thể nhận diện qua ECG bao gồm rối loạn dẫn truyền (hội chứng QT dài, hội chứng Brugada), dày thất trái bất thường và các rối loạn nhịp nguy hiểm.
3. Siêu âm tim
Là phương pháp được sử dụng để phát hiện các bệnh lý như bệnh cơ tim phì đại, bệnh van tim hoặc bất thường liên quan đến dòng máu qua tim. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc xác định những bất thường không biểu hiện rõ trên ECG.
4. Chụp cắt lớp xóa nền động mạch vành DSA
Chụp cắt lớp vi tính động mạch vành giúp phát hiện dấu hiệu của tình trạng hẹp động mạch vành, nguyên nhân gây thiếu máu cơ tim và đột tử khi gắng sức.
VII. PHÒNG NGỪA
1. Chế độ dinh dưỡng hợp lý
Người thường xuyên vận động, đặc biệt là những vận động viên luyện tập với cường độ cao nên xây dựng chế độ dinh dưỡng đầy đủ dưỡng chất. Tăng cường thực phẩm giàu omega-3 (cá hồi, hạt chia), chất xơ (rau xanh, yến mạch) và chất chống oxy hóa (trái cây tươi) để hỗ trợ sức khỏe tim mạch.
Đồng thời, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán, thực phẩm nhiều chất béo, nhiều đường, muối,… để tránh nguy cơ tăng huyết áp và mỡ máu cao. Ngoài ra, cần cung cấp đủ lượng nước trước, trong, sau khi tập luyện để duy trì tuần hoàn máu và tránh tình trạng mất nước.
2. Lựa chọn môi trường tập luyện an toàn
Hạn chế tập luyện trong điều kiện khắc nghiệt, do nhiệt độ quá cao có thể gây mất nước, sốc nhiệt. Trong khi thời tiết quá lạnh có thể làm co mạch đột ngột, tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim. Do đó, nên đảm bảo không gian tập luyện rộng rãi, thoáng khí để cơ thể hấp thụ đủ oxy, giảm gánh nặng cho tim khi vận động cường độ cao.
3. Kiểm soát các yếu tố nguy cơ
Những bệnh lý nền như cao huyết áp, rối loạn lipid máu hay tiểu đường có thể âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch, làm tăng nguy cơ đột tử khi vận động mạnh. Do đó, cần kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ này bằng cách thường xuyên theo dõi chỉ số sức khỏe 6 tháng 1 lần và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ.
4. Không hút thuốc
Khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại, làm tổn thương thành mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và gia tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim. Do đó, bạn cần bỏ thuốc lá để ngăn ngừa các biến cố tim mạch có thể xảy ra.
5. Quản lý căng thẳng, stress
Căng thẳng kéo dài có thể làm tăng huyết áp, gây rối loạn nhịp tim và ảnh hưởng đến hiệu suất tập luyện. Một số phương pháp giúp kiểm soát căng thẳng hiệu quả bao gồm thiền định, yoga, nghe nhạc, đi bộ,…
6. Không lạm dụng các chất kích thích
Không sử dụng steroid hoặc thuốc tăng cường hiệu suất thể thao trái phép. Những chất này có thể gây tăng huyết áp, dày cơ tim, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim đột ngột.
7. Thăm khám sức khỏe định kỳ
Khám sức khỏe định kỳ là biện pháp quan trọng giúp phát hiện sớm các vấn đề tim mạch tiềm ẩn, từ đó giảm nguy cơ bị đột tử. Đặc biệt, những người có tiền sử bệnh tim, cao huyết áp hoặc tập luyện cường độ cao cần được theo dõi thường xuyên để điều chỉnh chế độ vận động phù hợp.
VIII. THAM KHẢO
[Video 1] 5 nguy cơ dẫn đến đột quỵ khi chơi thể thao | Video Alobacsi
[Video 2] Đột quỵ khi đang tập thể thao, chuyên gia hướng dẫn xử trí nhanh | SKĐS
[Video 3] Từ vụ đột tử khi đá bóng, bác sĩ khuyến cáo 3 điều cần nhớ
[Video 4] Đột tử khi chạy bộ – Nguyên nhân và cách phòng ngừa
[1] Farzam, K., Rajasurya, V., & Ahmad, T. (2023, July 2). Sudden death in athletes. StatPearls – NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK539708/
[2] Sudden Death in Athletes
https://www.keystonecardiology.com/blog/sudden-death-in-athletes
[3] Sudden Death in Female Athletes: Insights From a Large Regional Registry in the United Kingdom
https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.121.055535
[4] Incidence of Sudden Death in Athletes
https://www.jucm.com/tag/incidence-of-sudden-death-in-athletes/
[5] 5 Nguyên nhân gây đột quỵ khi chơi thể thao
https://benhvienthucuc.vn/song-khoe/benh-he-than-kinh/5-nguyen-nhan-gay-dot-quy-khi-choi-the-thao
[6] Đột tử khi chơi thể thao: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí
https://tamanhhospital.vn/dot-tu-khi-choi-the-thao/
[7] Cảnh giác đột quỵ sau tập thể thao
https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/canh-giac-dot-quy-sau-tap-thao-vi
TS.BS Trần Bá Thoại
Ủy viên BCH Hội NỘI TIẾT VIỆT NAM