Trang chủ » BÀN LUẬN » TÍNH DẺO THẦN KINH VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU ĐỘT QUỴ (Neuroplasticity and Stroke Rehabilitation)

TÍNH DẺO THẦN KINH VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU ĐỘT QUỴ (Neuroplasticity and Stroke Rehabilitation)

       I. LỜI MỞ

    Theo sinh lý học, tế bào thần kinh trong bộ não không thể tái sinh, phân chia để phục hồi trực tiếp phần đã bị hoại tử do đột quỵ. Tuy nhiên, phần não khỏe mạnh xung quanh có khả năng tự phục hồi và thích nghi một cách tuyệt vời thông qua cơ chế gọi là tính dẻo thần kinh (neuroplasticity).

   Tính dẻo thần kinh này đề cập đến cách các đường dẫn tín hiệu của tế bào thần kinh được “tái cấu trúc” nhằm kết nối lại những vùng bị tổn thương hoặc tìm ra các lộ trình thay thế để khôi phục chức năng não bộ.

    Mặc dù não bộ không phải lúc nào cũng có thể hồi phục hoàn toàn sau mọi dạng tổn thương, nhưng khả năng và cơ chế tự chữa lành của nó – sau các trường hợp như chấn động não, chấn thương sọ não, phình động mạch, đột quỵ hay những tổn thương do bệnh lý như nhiễm trùng – thực sự vô cùng đáng kinh ngạc.

    Nhiều phương pháp can thiệp sau đột quỵ như vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và trị liệu ngôn ngữ … nhằm cải thiện quá trình hồi phục đều thông qua việc thúc đẩy, tăng cường  tính dẻo thần kinh ở bán cầu não bị tổn thương, giúp gia tăng hoạt động hoặc kết nối thần kinh có liên quan đến hiệu suất chức năng tốt hơn.

    II. TÍNH DẺO THẦN KINH LÀ GÌ ?   

    Tính dẻo thần kinh bao gồm những tác động nội tại và ngoại lai sau đây:

   1. Tái lập kết nối thần kinh (rewiring):

   Thông thường, một vài ngày sau tai biến, trong khi các tế bào vẫn tiếp tục chết đi, phần não bộ bị tổn thương chuyển sang một giai đoạn kích hoạt hình thành tiếp hợp thần kinh (synaptogenesis), thúc đẩy phát triển các kết nối mới, trong khi các tế bào khác thực hiện nhiệm vụ sửa chữa những tổn thương ở mô. Sau vài tuần, các sợi trục axone bắt đầu phát triển các mầm chồi (axonal sprouting), tạo nên những kết nối mới.

     2. Bù đắp chức năng:

  Não bộ định hướng lại, tìm kiếm hoặc tạo ra các lối đi thay thế cho những con đường truyền tín hiệu bị tổn thương ở nhiều cấp độ khác nhau, tác động đến các phân tử truyền tín hiệu, các khớp thần kinh và chính các tế bào; những thay đổi này có thể lan rộng khắp mạng lưới thần kinh tổng thể của não. Cơ chế sửa chữa này diễn ra ở cả chất trắng và chất xám. Tóm lại, não không thể “sửa chữa” vùng bị hỏng, mà nó “tìm đường vòng” để điều khiển lại cử động, ngôn ngữ hay trí nhớ.

     3. Vai trò của phục hồi chức năng

    Các hoạt động tập luyện lặp đi lặp lại từ vật lý trị liệu, trị liệu ngôn ngữ đến hoạt động trị liệu chính là “chất xúc tác” giúp kích thích não bộ tạo ra các kết nối mới này mạnh mẽ hơn. Quá trình này có thể kéo dài qua nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

          III. NHỮNG ĐIỂM CHÍNH ĐỂ PHỤC HỒI

   1. Vận động sớm, phù hợp

    Nên vận động ở mức độ hạn chế trong 24 giờ đầu (vận động quá sớm có thể gây hại).

    Việc bắt đầu phục hồi chức năng trong những ngày đầu, kéo dài đến 2 tuần sau đột quỵ, giúp cải thiện kết quả về vận động và chức năng, đặc biệt là đối với chi trên thông qua liệu pháp vận động cưỡng bức.

    2. Cường độ và sự lặp lại:

   Các bài tập càng đòi hỏi cường độ cao, sự lặp lại nhiều lần và tập trung vào nhiệm vụ cụ thể, thì càng kích thích mạnh mẽ các mạch thần kinh:

    Cường độ cao làm tăng khả năng tái cấu trúc các tiếp nối thần kinh và vỏ não.

    Các bài tập có mục tiêu để thực hiện các nhiệm vụ thực tế thúc đẩy quá trình học tập vận động hiệu quả hơn so với các cử động chung chung.

   3. Chọn các liệu pháp tận dụng tính dẻo thần kinh 

   Liệu pháp vận động cưỡng bức (CIMT – Constraint-Induced Movement Therapy) nhằm thúc đẩy việc sử dụng chi bị ảnh hưởng.

     Thực tế ảo và công nghệ robot, giúp tăng cường số lần lặp lại và tạo động lực.

    Kích thích não không xâm lấn, đôi khi được kết hợp với phục hồi chức năng vận động.

    4. Vận đông thể chất kiểu aerobic

   Các bài tập tim mạch giúp cải thiện:

  – Quá trình tưới máu não,

   – Giải phóng các yếu tố dinh dưỡng thần kinh (neurotrophic factors),

    Các quá trình sửa chữa thần kinh.

   5. Rèn luyện nhận thức và đa giác quan

   Tính dẻo thần kinh không chỉ giới hạn ở các vận động. Các lĩnh vực nhận thức cũng đóng vai trò quan trọng, bao gồm:

    – Trí nhớ

    – Sự chú ý

    – Ngôn ngữ

    – Sự tích hợp đa giác quan (âm thanh, kết cấu bề mặt, mùi hương)

      IV. NHỮNG ĐIỀU LƯU Ý  

   – Các kỹ thuật vật lý trị liệu là tiêu chuẩn vàng trong phục hồi chức năng vận động sau đột quỵ. 

   – Cần hiểu biết tốt về các cơ chế cơ bản của chức năng vận động và sinh lý bệnh của đột quỵ sẽ định hướng những tiến bộ trong phục hồi và tái tạo thần kinh.

   – Các kỹ thuật dược lý, sinh học và điện sinh lý đang được phát triển để tăng cường những cải thiện chức năng do tính dẻo dai thần kinh và huấn luyện ở bệnh nhân đột quỵ.

    – Các công nghệ tế bào ngoại sinh và cấy ghép thần kinh có thể tăng cường phục hồi thần kinh hoặc cung cấp các phương pháp kiểm soát vận động thay thế ở bệnh nhân đột quỵ.

    – Kết hợp các chỉ số về chức năng cơ thể, hoạt động, sự tham gia và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân sẽ góp phần thiết lập mục tiêu toàn diện trong phục hồi chức năng sau đột quỵ.

  – Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt có thể giúp giảm đau bên bị liệt, giảm co cứng, cải thiện giấc ngủ và tinh thần… Điều lưu ý, đây là những thủ pháp đồng hành của tập luyện chủ động chứ không là phương thức thay thế. 

[V] THAM KHẢO

[1] Neuroplasticity in stroke recovery. The role of microglia in engaging and modifying synapses and networks

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/ejn.13959

[2] Neuroplasticity After Stroke: Clinical Evidence and Its Implication for Effective Rehabilitation Strategies

https://e-bnr.org/DOIx.php?id=10.12786/bn.2026.19.e16

[3] Enhancing Brain Plasticity to Promote Stroke Recovery

https://www.frontiersin.org/journals/neurology/articles/10.3389/fneur.2020.554089/full4

[4] Neuroplasticity in the context of motor rehabilitation after stroke

https://www.nature.com/articles/nrneurol.2010.200

[5] New approaches to recovery after stroke 

https://www.researchgate.net/figure/Neuroplasticity-after-stroke_fig1_373855283

[6] Enhancing Brain Plasticity to Promote Stroke Recovery

https://www.frontiersin.org/journals/neurology/articles/10.3389/fneur.2020.554089/full

[7] Brain plasticity and rehabilitation in stroke patients

https://www.semanticscholar.org/paper/Brain-plasticity-and-rehabilitation-in-stroke-Hara/de08a9d6c719dc922de9af10541f0a13c0f55f2a

[8] Targeting Neuroplasticity to Improve Motor Recovery after Stroke

https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.09.09.284620v1.full

[9] Neuroplasticity After Stroke

https://www.physio-pedia.com/Neuroplasticity_After_Stroke

[10] 10 Things Stroke Survivors Need To Understand About Neuroplasticity

10 Things Stroke Survivors Need To Understand About Neuroplasticity

        TS.BS Trần Bá Thoại 

URt viên BCH Hội ỘI TIẾT VIỆT NAM