I. LỜI MỞ
Cột sống con người có 32-33 đốt xương sống chồng lên nhau, chia thành 5 đoạn từ trên xuống dưới gồm 7 đốt sống cổ, 2 đốt sống ngực, 5 đốt sống lưng, 5 đốt sống cùng, và 3 đến 5 đốt sống cụt dính lại với nhau tạo thành xương cụt. Giữa các đốt sống có một đĩa đêm.

Thoát vị đĩa đệm là tình trạng nhân nhầy của đĩa đệm cột sống chệch ra khỏi vị trí bình thường, có thể xuyên qua dây chằng, chèn ép màng cứng, rễ thần kinh và tủy sống.

II. NGUYÊN NHÂN & NGUY CƠ
1. NGUYÊN NHÂN
* Người lớn tuổi thường có sự thoái hóa đĩa đệm. Lúc đó đĩa đệm mất tính đàn hồi, nhân nhầy sẽ dễ dàng phá vỡ bao xơ để di chuyển về phía sau hay phía bên khi vận động cột sống để thực hiện các hoạt động thường ngày.
* Người trẻ thường do yếu tố vận động sai tư thế hoặc chấn thương tác động mạnh khiến đĩa đệm cột sống bị đè ép quá nặng dẫn đến tổn thương bao xơ và kết quả nhân nhầy thoát ra khỏi vị trí bình thường gây nên tình trạng thoát vị đĩa đệm.
2. NGUY CƠ
* Lao động, vận động sai tư thế hoặc quá sức, đặc biệt trong thời gian dài.
* Thoái hóa cột sống: tuổi tác là yếu tố chủ yếu dẫn đến thoái hóa đĩa đệm. Nước và thành phần đàn hồi bên trong nhân nhầy đĩa đệm sẽ giảm dần theo tuổi. Do đó tuổi tác là yếu tố nguy cơ mà hầu như các bệnh nhân gặp phải.
* Chấn thương cột sống thắt lưng.
* Các bệnh lý bẩm sinh như hoặc mắc phải ở vùng cột sống như gù vẹo, thoái hóa cột sống…
* Yếu tố di truyền.
Do đó, người cao tuổi, những người lao động chân tay, mang vác nặng, sai tư thế, người thừa cân là những đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh thoát vị đĩa đệm, đặc biệt là thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng.
III. DẤU HIỆU THOÁT VỊ ĐĨA ĐÊM
1. THOÁT VỊ CỘT SỐNG CỔ
* Đau nhức vùng cổ vai gáy
Người bệnh thường cảm thấy đau âm ỉ hoặc đau nhói vùng cổ và vai gáy. Cơn đau có thể xuất hiện đột ngột sau một động tác cúi – xoay cổ sai tư thế, hoặc tiến triển âm thầm và kéo dài nhiều tuần. Đau tăng rõ khi cúi đầu, ngửa cổ, xoay cổ hoặc ngồi làm việc lâu trước máy tính, điện thoại.
* Hội chứng rễ thần kinh (tê bì tay)
Khối thoát vị chèn ép vào rễ thần kinh, người bệnh có cảm giác tê, châm chích hoặc đau như điện giật lan từ cổ xuống vai, cánh tay và bàn tay.
* Yếu cơ
Sự chèn ép kéo dài lên rễ thần kinh hoặc tủy sống khiến sức cơ suy giảm. Người bệnh có thể cảm thấy tay yếu, lực cầm nắm giảm, khó xách vật nặng hoặc thực hiện các động tác đòi hỏi sự khéo léo của bàn tay. Trong trường hợp nặng hơn, người bệnh có thể đi lại không vững do ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh.
* Hạn chế vận động cổ và vai
Cổ trở nên cứng, khó xoay sang hai bên, khó cúi hoặc ngửa. Các động tác đưa tay lên cao, dang tay hoặc xoay vai cũng trở nên đau và hạn chế, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và công việc hàng ngày.
* Một số triệu chứng đi kèm khác
Ngoài các biểu hiện điển hình, thoát vị đĩa đệm cột sống cổ còn có thể gây đau đầu, chóng mặt, đau lan một bên ngực, cảm giác tức vùng cổ họng hoặc mệt mỏi kéo dài. Đây là những triệu chứng dễ bị bỏ qua nhưng có giá trị gợi ý bệnh lý cột sống cổ.

2. THOÁT VỊ CỘT SỐNG LƯNG
* Hội chứng cột sống
– Đau cột sống thắt lưng: đột ngột, sau chấn thương hoặc đau xuất hiện từ từ.
– Cột sống bị biến dạng: bị gù, lệch vẹo, biến dạng cột sống.
– Hạn chế hoạt động của cột sống thắt lưng: cúi, ngửa người, nghiêng hoặc xoay cột sống.
* Hội chứng chèn ép rễ thần kinh
– Đau rễ thần kinh tọa, đau lan dọc theo đường đi của dây thần kinh, tăng lên khi đi, đứng, vận động, ho hoặc hắt hơi và giảm khi nghỉ ngơi, cũng có thể bị đau liên tục ở mọi tư thế.
– Tê bì, dị cảm như kim châm, kiến bò hoặc mất cảm giác ở chân.
– Yếu cơ, giảm khả năng đi lại và vận động, thậm chí liệt, xảy ra ở giai đoạn nặng.
* Hội chứng chèn ép tủy sống
– Rối loạn thăng bằng cơ thể
– Tê, yếu hoặc chuột rút ở chân
– Mất cảm giác ở bàn chân
– Yếu/ liệt một bàn chân hoặc cả hai chân
* Hội chứng chùm đuôi ngựa
Xảy ra ở một số trường hợp thoát vị đĩa đệm nặng gây đau dữ dội vùng thắt lưng; rối loạn cảm giác, mất cảm giác hoặc đau kèm theo yếu liệt cơ thương ở cả hai chân; rối loạn đại tiểu tiện; mất cảm giác vùng chậu. Đây là một cấp cứu thần kinh cần được phát hiện và xử trí kịp thời.
IV. CHẨN ĐOÁN
1. Khám lâm sàng
– Đánh giá mức độ đau, phạm vi lan đau
– Khám phản xạ thần kinh, sức cơ và cảm giác da cũng được kiểm tra nhằm xác định dấu hiệu chèn ép rễ thần kinh hoặc tủy sống.
Các triệu chứng lâm sàng giúp định hướng vị trí, mức độ thoát vị.
2. Cận lâm sàng
* Chụp cộng hưởng từ (MRI)
Là chẩn đoán lâm sàng quan trọng và chính xác nhất hiện nay đối với thoát vị đĩa đệm cột sống cổ. Hình ảnh MRI cho phép bác sĩ quan sát rõ cấu trúc đĩa đệm, vị trí nhân nhầy thoát ra, mức độ chèn ép rễ thần kinh hoặc tủy sống, cũng như tình trạng dây chằng và mô mềm xung quanh.
* Chụp X-quang cột sống cổ
Giúp đánh giá tổng thể cấu trúc cột sống, phát hiện các bất thường như cong vẹo, mất đường cong sinh lý, hẹp khe gian đốt sống hoặc gai xương do thoái hóa. Tuy không thấy trực tiếp khối thoát vị, X-quang vẫn có giá trị hỗ trợ chẩn đoán và loại trừ các nguyên nhân khác gây đau.
* Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan)
CT Scan thường được chỉ định khi người bệnh không thể chụp MRI hoặc cần đánh giá chi tiết cấu trúc xương đốt sống. Phương pháp này giúp phát hiện các tổn thương xương, gai xương chèn ép thần kinh hoặc các bất thường phối hợp với thoát vị đĩa đệm.
V. ĐIỀU TRỊ THOÁT VỊ ĐỆM
1. Điều trị nội khoa
Điều trị bằng thuốc nhằm mục tiêu giảm đau, chống viêm và cải thiện chức năng thần kinh. Các nhóm thuốc thường được sử dụng gồm thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), thuốc giãn cơ và vitamin nhóm B hỗ trợ phục hồi dây thần kinh.
2. Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Vật lý trị liệu đóng vai trò quan trọng trong điều trị thoát vị đĩa đệm cột sống. Các phương pháp như kéo giãn cột sống, sóng xung kích, nhiệt trị liệu hoặc các bài tập phục hồi giúp giảm áp lực lên đĩa đệm, cải thiện tuần hoàn máu và tăng cường sức mạnh cơ. Khi thực hiện đúng và đều đặn, vật lý trị liệu giúp cải thiện triệu chứng rõ rệt và hạn chế tái phát.
2. Phẫu thuật
Phẫu thuật chỉ được chỉ định trong các trường hợp điều trị bảo tồn không hiệu quả sau một thời gian phù hợp, hoặc khi người bệnh có dấu hiệu chèn ép tủy sống nặng, yếu liệt tiến triển hay rối loạn chức năng thần kinh nghiêm trọng.
Các kỹ thuật hiện đại như mổ nội soi, vi phẫu hoặc thay đĩa đệm nhân tạo giúp giải phóng chèn ép và phục hồi chức năng vận động, đồng thời giảm thiểu xâm lấn và thời gian hồi phục.
X. THAM KHẢO
[VIDEO 1] Thoát vị địa đệm cột sống: Điều trị, Nguyên Nhân, Triệu chứng
[VIDEO 2] Thoát vị đĩa đệm: Muốn sống chung lâu dài, không chỉ dừng ở việc giảm đau
[1] Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ
https://umcclinic.com.vn/thoat-vi-dia-dem-cot-song-co
[2]Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng
https://xuongkhopvietduc.com.vn/thoat-vi-dia-dem-cot-song-that-lung.html
[3]Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng
https://www.mediplus.vn/co-xuong-khop/thoat-vi-dia-dem-cot-song-that-lung.html
[4]Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng
https://tamanhhospital.vn/benh/thoat-vi-dia-dem-cot-song-that-lung/
[5]Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng
https://bvnghean.vn/thoat-vi-dia-dem-cot-song-that-lung/
TS.BS Trần Bá Thoại
Ủy viên BCH Hội NỘI TIẾT VIỆT NAM
SĐT:

