SĐT: 
I. LỜI MỞ
Sau khi đội tuyển Việt Nam đoạt HCĐ AFC U23 ASIAN CUP 2016, chiều cao của Chiếc giày vàng Nguyễn Đình Bắc đươc săm soi: Vì sao chỉ cao 1,5m khi 14 tuổi nhưng 5 năm sau đã cao lên 1,79m.
Câu chuyện về tăng chiều cao của ĐB 7 đã khiến nhiều người quan tâm, tìm hiểu với hy vọng cải thiện quá trình tăng trưởng chiều cao cho con em mình, đặc biêt với trẻ em trước tuổi trưởng thành.
II. QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA XƯƠNG
Ở trẻ sơ sinh phần lớn các xương ở dạng sụn, và khi trẻ phát triển, sụn này dần dần biến thành xương qua tiến trình cốt hóa: Xương to ra về chiều ngang là nhờ các tế bào màng xương phân chia tạo ra những tế bào mới đẩy tế bào cũ vào trong rồi hóa xương. Xương dài ra là nhờ quá trình phân bào ở đĩa sụn tăng trưởng còn được gọi là các điểm cốt hóa xương.
Với các xương dài chúng nằm ở đầu xương và khi trưởng thành sẽ cốt hoá và hoà nhập với thân xương. Các xương ngắn, xương dẹt đều có sụn tăng trưởng là phần sụn bao bọc xung quanh.
III. TRẺ CAO LÊN NHƯ THẾ NÀO?
Trẻ lớn lên theo chiều cao khi các xương phát triển dài ra và to hơn. Ở các xương dài, sức tăng trưởng này không diễn ra trên toàn bộ chiều dài của các xương mà chủ yếu là ở hai đầu xương do sự phát triển của đĩa sụn tăng trưởng ở các đầu xương ở gần các khớp gối, khớp vai, cổ tay.
Sự tăng trưởng xẩy ra từ từ trong suốt thời thơ ấu. Tuy nhiên đến tuổi dậy thì, con trai và con gái đều bộc phát lớn hẳn lên. Đến tuổi thanh niên, xương phát triển chậm lại rồi không phát triển dài ra nữa. Khi đó sụn tăng trưởng ở đầu xương không còn khả năng phát triển do đã cốt hóa thành xương, vì thế trẻ không cao thêm được nữa.
IV. CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CHIỀU CAO
Có bốn giai đoạn chính phát triển chiều cao ở trẻ, trong đó, giai đoạn vượt trội là giai đoạn 1000 ngày đầu đời (quyết định 60% chiều cao khi trưởng thành) và giai đoạn tuổi dậy thì (trẻ có thể tăng 8 – 12cm mỗi năm cho đến năm 20 tuổi).
1. 1000 NGÀY VÀNG ĐẦU ĐỜI
Giai đoạn 1000 ngày vàng đầu đời được tính từ khi mang thai cho đến khi trẻ 24 tháng tuổi. Đây chính là giai đoạn vàng phát triển chiều cao và thể chất, đã được Tổ chức Y tế thế giới khuyến cáo. 1000 ngày đầu đời là giai đoạn quyết định đến 60% khả năng phát triển chiều cao của trẻ trong tương lai.
1.1 Giai đoạn bào thai
Bắt đầu từ tháng thứ 4 của thai kỳ, hệ thống xương của em bé đã được hình thành và phát triển nhanh chóng. Thời điểm này, trẻ cần được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng, nhất là canxi để xương phát triển chiều cao.
Do đó, trong thai kỳ, đặc biệt sau tháng thứ 4, mẹ bầu cần ăn nhiều thực phẩm giàu canxi để đáp ứng nhu cầu canxi cần thiết của cơ thể cũng như giúp trẻ đạt chiều cao tối đa khi chào đời, tạo tiền đề cho sự phát triển chiều cao của trẻ trong tương lai.
Mẹ bầu ăn uống cân bằng, tinh thần tốt, nghỉ ngơi hợp lý, cân nặng tăng 10-12 kg theo khuyến cáo của Bộ Y tế, em bé sinh ra có thể đạt chiều cao chuẩn > 50 cm.
1.2 Giai đoạn 0-2 tuổi
Khi trẻ dưới 12 tháng tuổi là thời điểm tốc độ phát triển nhanh nhất so với mọi giai đoạn khác. Lúc này trẻ có cân nặng gấp đôi cân nặng của trẻ sơ sinh trong vòng 4-5 tháng đầu và cân nặng cuối năm thứ nhất sẽ gấp 3 lần cân nặng sơ sinh.
Theo nghiên cứu giai đoạn từ 12-24 tháng tuổi trẻ có nguy cơ suy dinh dưỡng cao nhất và tỷ lệ suy dinh dưỡng giữ ở mức cao cho tới 5 tuổi.
Từ 12-24 tháng tuổi cũng là giai đoạn chuyển sang chế độ ăn dặm nên rất có thể trẻ không được cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng cần thiết. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của trẻ cả về chiều cao và trí tuệ.
Giai đoạn từ 12-24 tháng tuổi, nếu được nuôi dưỡng tốt, trẻ sẽ tăng thêm 25 cm trong 12 tháng đầu và 10 cm trong năm tiếp theo.
2. TỪ 3 -13 TUỔI
Sau 2 tuổi tốc độ tăng trưởng của trẻ sẽ giảm, chiều cao của trẻ sẽ tăng 5 – 8 cm trong 1 năm cho đến khi dậy thì, trung bình khoảng 6,2 cm mỗi năm. Mật độ xương cũng tăng lên khoảng 1% một năm. Đây là giai đoạn phát triển chiều cao của trẻ ổn định nhất.
Việc tạo cho trẻ một chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng khoa học cũng sẽ tạo bàn đạp cho sự phát triển tốt nhất trong giai đoạn dậy thì sau đó của con.
3. GIAI ĐOẠN DẬY THÌ
Ở bé nam giai đoạn này bắt đầu từ 11 – 18 tuổi, còn với bé nữ thì thường từ 10 – 16 tuổi. Thời kỳ này có sự khác nhau về độ tuổi phát triển chiều cao ở bé trai và bé gái.
Cụ thể, trẻ phát triển chiều cao tốt nhất ở 10-16 tuổi đối với nữ và 12-18 tuổi đối với nam. Đây được xem là 1 giai đoạn vàng cuối cùng để phát triển chiều cao của trẻ.
Nếu được chăm sóc tốt, trẻ có thể tăng 8 – 12cm mỗi năm cho đến năm 20 tuổi. Tuy nhiên điều này còn phụ thuộc vào chế độ dinh dưỡng, luyện tập khác nhau của từng trẻ.
4. GIAI ĐOẠN SAU DẬY THÌ
Sau tuổi dậy thì thường chiều cao của trẻ vẫn sẽ tăng nhưng không đáng kể và tăng rất chậm. Chiều cao của trẻ lúc 10 tuổi sẽ quyết định 80% chiều cao khi trưởng thành. Vì vậy bố mẹ đặc biệt nên chú trọng khẩu phần ăn của trẻ trong giai đoạn dậy thì để chiều cao được phát triển tối ưu nhất.
V. CHIỀU CAO, CÂN NẶNG THEO TUỔI CỦA VIỆT NAM
* Từ 12 tháng đến 23 tháng:
Bé gái chiều cao sẽ giao động trong khoảng từ 74,1cm – 85,1cm tương ứng với cân nặng từ 9,2kg – 11,7kg. Bé trai chiều cao sẽ trong khoảng từ 75,7cm – 86,8cm tương ứng cân nặng là 9,6kg – 11,9kg.
* Từ 2 tuổi đến 12 tuổi:
Nữ cao trung bình từ 85,5cm – 149,8cm; cân nặng từ 12kg – 41,5kg.Nam chiều cao là 86,8cm – 149,1cm ứng với cân nặng từ 12,5kg – 39,9kg.
* Từ 13 tuổi đến 20 tuổi:
Nữ chiều cao khoảng từ 156,7cm – 163,3cm, cân nặng là 45,8kg – 58kg. Nam chiều cao giao động từ 156,2cm – 177cm và cân nặng từ 45,3kg – 70,3kg.
Những con số trên chỉ mang tính tương đối. Chiều cao cân nặng của bé còn phụ thuộc vào gen di truyền, khu vực sống, chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt hằng ngày.
VI. CÁC YẾU TỐ PHÁT TRIỂN CHIỀU CAO
Các nghiên cứu Nhật Bản cho thấy các yếu tố ảnh hưởng đến chiều cao của con người gồm: chế độ dinh dưỡng chiếm đến 32%, vận động thể dục thể thao chiếm 20%, môi trường tâm lý và xã hội chiếm 16% và yếu tố chủng tộc di truyền chiếm 23%.
Như vậy, có đến hơn 3/4 (77%) của những yếu tố ảnh hưởng lên chiều cao là các yếu tố “có thể cải tạo được” (modifiable factors), trong đó dinh dưỡng là quan trọng nhất chiếm 32% .
VII. LỜI BÀN
Nhiều hội thảo “Dinh dưỡng hợp lý cho sự phát triển của trẻ em” cho thấy, trẻ em Việt Nam đang được nuôi dưỡng không hợp lý. Trẻ ở tuổi học đường toàn quốc chỉ được cung cấp 90% năng lượng cần thiết cho cơ thể phát triển, ở các thành phố lớn trẻ lại ăn “thừa năng lượng” đến 125% nhu cầu. Chất can-xi, rất cần để cải tạo chiều cao, bị thiếu hụt trầm trọng chỉ được khoảng 60% nhu cầu.
Từ 2016, trong hội thảo “Khuyến nghị sử dụng sữa và chế phẩm sữa cho người Việt Nam” do Viện Dinh dưỡng tổ chức 16 tại Hà Nội, PGS.TS Lê Bạch Mai, Phó viện trưởng Viện Dinh dưỡng quốc gia cho rằng: “Chỉ so với Nhật Bản, mấy thập kỷ trước họ còn bị gọi là lùn, thì nay chiều cao trung bình nam giới của họ đã hơn 8cm với nam giới Việt. Với tốc độ tăng chiều cao 1 – 1,5cm trong một thập kỷ, chúng ta phải chờ đợi từ 60 cho đến 80 năm nữa ta mới cao được như người Nhật”. Bà Mai cũng cho biết thêm rằng khẩu phần ăn của trẻ em Việt Nam không đủ lượng canxi theo nhu cầu. Ngoài ra do thiếu vận động nên tố chất thể lực, đặc biệt là sức bền và sức mạnh của thanh niên Việt Nam được xếp vào mức kém và rất kém so với chuẩn quốc tế.
Để cải tạo chiều cao, nhiều nước trên thế giới đã đề ra chương trình, kế hoạch cải tạo dinh dưỡng cho thế hệ trẻ, cụ thể là cho học sinh. Từ thời Minh Trị thiên hoàng, người Nhật đã đưa ra một quốc sách là chương trình “Bữa ăn trưa học đường”: món ăn buổi trưa tại trường được người ta chăm chút, chọn lựa cẩn thận, theo những tài liệu, hướng dẫn khoa học chính thống. Nước Anh có chương trình bữa ăn trưa đã được quy định trong Luật Giáo dục: trường tiểu học, trung học và cao đẳng có trách nhiệm cung cấp bữa ăn trưa cho học sinh. Tại Hoa Kỳ, năm 2000 chính phủ tài trợ miễn phí 5,56 tỷ đô-la cho ăn trưa và 1,4 tỷ đô-la cho bữa ăn sáng ở các trường tiểu học và trung học. Tại Indonesia có khoảng 600.000 trẻ em tuổi đi học được nhận sữa bò vô trùng miễn phí và khoảng 400.000 trẻ khác được nhận sữa đậu nành. Thái Lan cũng có chương trình phát sữa miễn phí cho học sinh tương tự.
Ở Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 641/QĐ-TTg ngày 28/4/2011 phê duyệt Đề án Tổng thể phát triển thể lực, tầm vóc người Việt Nam giai đoạn 2011 – 2030. Đề án này bao gồm 04 Chương trình lớn, trong đó có Chương trình số 02: “Chăm sóc dinh dưỡng kết hợp với các chương trình chăm sóc sức khỏe, chất lượng dân số có liên quan”. Một trong 6 nội dung quan trọng của Chương trình số 02 là xây dựng “Chương trình sữa học đường cho học sinh mẫu giáo và tiểu học”.
VIII. THAM KHẢO
[Video 1] Hiểu đúng về tăng chiều cao ở trẻ, chia sẻ những bí quyết tăng chiều cao cho trẻ
[Video 2] TĂNG CHIỀU CAO CHO TRẺ DẬY THÌ
[1] Quá trình phát triển chiều cao ở trẻ em
https://bvnguyentriphuong.com.vn/noi-tiet/qua-trinh-phat-trien-chieu-cao-o-tre-em
[2] 2 giai đoạn vàng phát triển chiều cao của trẻ
https://suckhoedoisong.vn/2-giai-doan-vang-phat-trien-chieu-cao-cua-tre-169140118.htm
[3] Cha mẹ cần nắm rõ các giai đoạn phát triển của trẻ để không bỏ qua thời điểm tăng chiều cao
[4] Muốn trẻ cao: Chăm vào dinh dưỡng
https://dantri.com.vn/suc-khoe/muon-tre-cao-cham-vao-dinh-duong-20160307150639123.htm
[5] Dinh dưỡng đúng để cải tạo chiều cao
https://baodanang.vn/channel/5425/201401/dinh-duong-dung-de-cai-tao-chieu-cao-2303114/
[6] Muốn trẻ em cao, chăm vào dinh dưỡng
[7] Việt Nam cần 80 năm để đuổi kịp chiều cao người Nhật
https://dantri.com.vn/suc-khoe/viet-nam-can-80-nam-de-duoi-kip-chieu-cao-nguoi-nhat-20160303111013343.htm
[8] Tốc độ tăng chiều cao đàn ông Việt Nam gấp đôi sau 10 năm
https://vnexpress.net/toc-do-tang-chieu-cao-dan-ong-viet-nam-gap-doi-sau-10-nam-4493140.html
TS.BS Trần Bá Thoại
Ủy viên BCH Hội NỘI TIẾT VIỆT NAM